Yaxın Şərqdə kim-kimdir?

Rufiz Hafizoğlu. BAKÜ

www.azerimuslims.com, www.az.timeturk.com, www.worldbulletin.ru

Qərbin və ABŞ-ın dəstəyi ilə 1947-ci ildə tarixi Fələstin ərazilərində İsrail dövlətətinin qurulmasından sonra Yaxın Şərqdə baş verən bir çox hadisələr regionun dünya siyasətinə təsirini daha da artırdı. Tarixə nəzər salsaq görərək ki regionda baş verən hadisələr bir vaxtlar güclü olan ərəb dövlətlərinin zəifləməsi və parçalanması ilə İsrailin isə nəinki bir dövlət ikimi güclənməsi hətta yeni ərəb torpaqlarının ələ keçirməsi ilə nəticələndi. Təxminən 1970-ci ildən başlayaraq vaxtilə İsrail üçün təhlükə mənbəyi olan ərəb dövlətləri öz aktuallığını itirməyə başladı. “Tanrıdan vəd olunan” Fələstin torpaqlarında qurulan İsrail dövləti üçün real təhlükə regionda İslam fakrorunun olması idi. Bu təhlükə ilkin mərhələ də bir qədər də mahiyyət kəsb etməsə də 1979-cu ildə İranda İslam İngilabının qurulması ilə bu İsrailin İslam təhlükəsi gündəmə gəldi.
İranda islam ingilabının baş verməsi ilə ingilabın qonşu ölkələrə ixrac edilməsi gündəmə gəldi. Ərəblər tərəfindən tərk edilən və bütün islam ümməti üçün məzlumluq simvolikasına çevrilmiş Fələstinə sahib çıxmaq inqilabın qonşu ölkələrə ixracı üçün ən gözəl fürsət idi . Bunula yanaşı heç şübhəsiz ki, İran qonşü ərəb ölkələrində olan şıə müsəlmanlara sahib çıxmalı idi. İranda islam inqilabı İslam aləmində sözün əsl mənasında dirçəlişin başlanması kimi qəbul edilirdi. Hətta maraqlısı odru ki, İslam ingilabından sonra sünnilər arasında birmənalı qarşılanmasa da Türkiyədə bir çox sünni camaatlar da inqilab lideri Ayətullah Xomeyniyə beyət edərək onu özlərinə imam seçdilər.

İslam ingilabının yayılması üçün ən ideal yer isə şiə müsəlmanların daha üstünlük təşkil etdiyi qonşu iraq idi. Lakin ərəb dünyasının eks dikratoru- indiki qəhrəmanı Səddam Hüseynin hakimiyəti buna imkan vermıdi. Israilin Fələstin ərazilərinin işğalına qarşı mübarizə və inqilabın yayılması İran üçün əsas hədəflərdən biri idi. Məhz inqilabından üç il sonra 1982 daha inqilabın ixracı daha münbit olan Livanda dövlət içində dövlət və İsrail üçün kabusa çevrilən Hizbullah təşkilatı yarandı. Bu İranın Yaxın Şərqdə dominantlığının başlaması idi. Çox keçmədən 1987-ci il Qəzzədə Şeyx Əhməd Yasinin başçılığı altında islami müqavimət təşkilatı (HƏMAS) yaradıldı. Yarandığından dörd il sonra 1991-ci ilə Fələstində intifada elan olundu və İsrail HƏMAS-ın nəyə qadir olduğunu gördü. Bütün bunlarla yanaşı HƏMAS ilkin mərhələdə demək olar ki bütün ərəb dünyasından maddi dəstək aldı lakin, bu dəstək heç də sona qədər davam etmədi. Daha sonra İranın HƏMAS-a siyasi və maddi dəstək verməsi regionun ərəb dövlətlərinin HƏMAS – a yönəlik siyasətində dəyişiklik etməyə məcbur etdi. Çünki intifadanın başlanması ilə HƏMAS islam dünyasında zülmə qarşı mübarizə simvoluna çevrildi. İran Livandakı Hizbullah və Fələstindəki HƏMAS təşkilatlarına maddi dəstək verməklə İsrail və Ərəb ölkələri üçün real təhlükəyə çevrildi. Fələstində 2002-ci ildə HƏMAS – ın ikinci intifada elan etməsi təşkilatı daha gücləndirdi. Heç şübhəsiz ki, Tel-Əviv bu təhlükə qarşısında gözləmə mövqeyi tuta bilməzdi və 2004 - cü ildə İsrail HƏMAS-a ideoloji zərbə endirdi. Təşkilatın İdeoloji lideri Şeyx Əhməd Yasinin və İsrailə qarşı daha sərt mövqe nümayiş etdirən Əbdüləziz Rantisi qətlə yetirildi. 2006-cı ildə parlamentdə səs çoxluğu ilə qalib gəlməsi HƏMAS-ın statusunu dəyişdi və demək olar ki, İsrail sadəcə müqavimət təşkilatı deyil eyni zamanda demokratik seçkilərdə qalib gələn bir qüvvə ilə üz-üzə durdu. Demokratik seçkilərdə qalib gəlməsinə baxmayaraq HƏMAS üzərində olan terror təşkilatı adını ortadan qaldıra bilmədi. Buna əsas səbəb isə ABŞ-ın İsrailə yönəlik birmənalı siyasət yürütməsi idi. Yaxın Şərqdə baş verən hadisələr heç şübhəsiz ki, İsrail, İran və ərəb ölkələri ilə yanaşı Türkiyədən yan keçə bilməzdi. İsrailin ən sadiq müttəfiqi Türkiyənin Yaxın Şərqə olan iddiası Türkiyədə hazırkı hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) 2002-ci ildə hakimiyyətə gəlməsi ilə daha da gücləndi.
Hakimiyyətə gəldiyi gündən etibarən Türkiyənin Avropa Birliyinə daxil olması üçün islahatlar aparan AKP Fransa və Almaniyanın qərəzli mövqeyi ilə qarşılaşdı. 2004-cü ildən etibarən Türkiyənin Aİ-yə üzv olması ilə bağlı danışıqlar başlasa da , ölkənin təşkilata üzv olması prosesinin uzadılmasının əsas səbəbləri – kürd problemi, Türkiyənin Ermənistanla sərhədlərini açması tələbinin yerinə yetirilməməsi və 1915-ci ildə Osmanlı imperiyası tərəfindən törədilmiş «erməni soyqırımını» tanımamasıdır. Daha sonra isə Sarkozi və Merkel, Ankaranın Aİ – yə tamhüquqlu üzv kimi deyil , imtiyazlı tərəfdaş statusu verilməsi təklifi ilə çıxış etdilər. Əslində AKP Aİ- qapılarının Türkiyəyə bağlı olduğunu gözəl bilirdi. Buna baxmayaraq Aİ-yə üzvlük üçün ölkə daxilində islahatlar aparmağa davam edirdi. Bir çox siyasi ekspertlər hesab edirlər ki, AKP nin keçirdiyi islahatlar əslində Aİ –i üçün deyil, Yaxın Sərgin ən demokratik və super dövlətinə çevrilməsi üçün idi.